verbindt wie mee wil blijven bewegen


De innovatieve sociale vormgever Otto Scharmer is met het interactieve proces, behorend bij zijn Theorie U, ook in veel antroposofische instellingen bekend. Hij brengt nu duizenden mensen uit verschillende maatschappelijke gebieden bij elkaar met een nieuw soort internetworkshop. De oefenweg die hij daarbij volgt, vertoont veel parallellen met elementaire aanwijzingen van Steiner wat betreft scholing.

Nog maar nauwelijks vijftien jaar geleden was ik een tekst uit het Engels aan het vertalen waarin het woord sustainability opdook. Ik kende het niet en pas na enig zoekwerk vond ik de passende Duitse vertaling in het toen nog nauwelijks bekende begrip Nachhaltigkeit (duurzaamheid). Verbaast u dat? Overigens bestond ‘wegklikken’ toen ook nog niet. Je had nog geen blog, geen downloaden, geen podcast en geen internettelefonie. Ook de begrippen basisinkomen of feel goodfactor bestonden niet. De goeie ouwe Duden[1] houdt tegenwoordig al die scheppende kracht in de taal amper nog bij. In elke nieuwe uitgave worden talloze nieuwe woorden opgenomen! Het woord presencing is er nu nog niet bij. Ik verwacht dat het een plaats krijgt in een volgende druk.

Het woord presencing is samengesteld uit twee Engelse woorden: presence (presentie, aanwezigheid) en sensing (gewaarworden). De woordcreatie is van Otto Scharmer afkomstig, en verwijst naar het menselijk vermogen om als enkeling en als groep het hoogste, in het toekomstig liggende potentieel gewaar te worden en naar de eigen tijd te halen. Dit vermogen neemt een essentiële plaats in in wat Scharmer als Theorie U ontwikkeld heeft.

m13

Vorig jaar kreeg Scharmer van het Massachusetts Institute of Technology, waar hij al twintig jaar als wetenschapper werkt, groen licht om via een platform van dit instituut een gratis internetcursus aan te bieden met als thema Theorie U. Daarmee zijn traditionele vormen van wetenschapsoverdracht verbonden als lezingen (als beeldmateriaal), en lees- en beeldmateriaal met de mogelijkheid tot uitwisseling op fora, zodat de deelnemers de thema’s zowel zelfstandig als met elkaar kunnen uitdiepen. Om deel te nemen is het voldoende dat je ergens in deze wereld over een computer met internetaansluiting beschikt en de Engelse taal machtig bent. De toeloop overtrof alle verwachtingen: meer dan 25.000 mensen uit 187 landen logden in. Bovendien werden in zeer korte tijd op vele plaatsen wereldwijd zogeheten U.labs gevormd. Daar komen mensen fysiek bij elkaar, wanneer ze niet alleen via internet willen deelnemen, maar ook het directe gesprek met anderen zoeken.

In zijn boek Leiden vanuit de toekomst. Van ego-systeem naar eco-systeem (Christofoor 2013) schetst Scharmer de crisis van onze planeet tot in de finesses: als mensheid voert ons handelen collectief tot uitkomsten die niemand echt wil, zegt hij. Niemand staat ’s morgens op met het plan de natuur te vernietigen, zijn medemensen ongelukkig te maken of zichzelf te benadelen. Toch is het eenvoudig te zien dat we met forse economische, ecologische, sociale en culturele problemen en uitdagingen worden geconfronteerd. Polarisatie, haat en misbruik zijn wereldwijd gaande. Dat een relatie tot iets hogers ontbreekt en we het eigen potentieel alleen gedeeltelijk erkennen, komt onder andere hierin tot uiting dat er tegenwoordig meer mensen om het leven komen door zelfmoord dan door natuurrampen en oorlogen, stelt Scharmer.

Het wordt steeds duidelijker dat de traditionele strategieën niet meer toereikend zijn om de globale uitdagingen van onze tijd aan te gaan. In een interview met Ronald Richter voor Info3 beschreef Otto Scharmer hoe het lezen van Rudolf Steiners Filosofie van de vrijheid hem er vele jaren geleden toe bracht om het vermogen tot zelfwaarneming van het denken te erkennen en dat daarin ‘de mogelijkheid tot vrijheid ligt, omdat we hier van binnenuit ervaren, wat we van buitenaf kunnen reflecteren’. In zijn werk met de meest uiteenlopende groepen spoort Scharmer mensen aan om hun aandacht te vergroten en zich te richten op de bron van die aandacht.

Bewuste afdaling en opstijging op vier niveaus

Bewuste afdaling en opstijging op vier niveaus

Fasen van aandacht

De innerlijke plek van waaruit iemand zijn aandacht schenkt aan een vraag, een kwestie of een persoon kan heel verschillend zijn. Dat laat zich goed beschrijven aan het voorbeeld van de verschillende kwaliteiten van luisteren. Bij de eerste en gebruikelijke vorm berust onze waarneming op de oordelen waarmee we vertrouwd zijn – Otto Scharmer noemt deze modus downloaden. Het luisteren is daarbij zo ingesteld dat we alleen een bevestiging van onze eigen oordelen en inschattingen zoeken.

Bij de tweede vorm gaat het om het concreet distinctieve luisteren. De aandacht wordt nu gericht op het waarnemen van verschillen, op beschrijvingen van wat tegengesteld is aan mij, van wat van mijn gebruikelijke aannames afwijkt. De sterke punten van het rationele denken worden hier tot dragende krachten.

Een volgende fase van aandacht kunnen we aanduiden als empathisch luisteren. Het uitgangspunt van het waarnemen verplaatst zich nu van de eigen mentale concepten en categorieën naar de mens naar wie we luisteren. We verplaatsen ons enigszins in zijn positie, in zijn manier van kijken. Hier ontstaat een dialoog. Het hart wordt tot waarnemingsorgaan. En zoals het in De kleine prins zo mooi gezegd wordt:

‘Alleen met het hart kun je goed zien.’

In deze toestand bespeuren we wat de ander zou willen uitdrukken. Niet elk woord wordt op een goudschaaltje gelegd. Wat onuitgesproken blijft, wordt evengoed begrepen. We leven mee met de gevoelens en gedachten van de ander. Wanneer we eigen meningen loslaten, opent het denken zich. Doordat het hart zich verruimt, wordt het mogelijk de harteverbinding met een ander mens gewaar te worden. De waarneming kan verder verdiept en uitgebreid worden. Wanneer dit gebeurt, wordt volgens Otto Scharmer de wil als waarnemingsorgaan geopend. Vaak wordt dit mogelijk wanneer de stilte haar intrede doet.

Op de aandacht volgt een gebied van emergentie.[2] Vanuit de houding van innig luisteren en voelen richt de aandacht zich met levende, dynamische bewegingen op aspecten van de eigen uniciteit, op de anderen, het groepsgebeuren en het gebied van mogelijkheden daarachter. De observatie van wat is, wordt verdiept. De waarneming van tijd en ruimte wordt anders. Dit leidt tot nieuwe waarnemingen die zich bijvoorbeeld kunnen uiten in de vorm van plotselinge, heldere invallen, associaties, verhalen, beelden, gevoelens of gebaren. Het gaat alles wat we kennen vanuit een zakelijke gedachtenuitwisseling veruit te boven. Wanneer mensen op deze manier bij elkaar komen, kan er een gemeenschappelijk vat ontstaan waarin iets uit een ruimte die boven ons uitgaat zich steeds duidelijker en gemakkelijker uit kan drukken. Dat is dan als putten uit een gemeenschappelijke bron die voor de enkeling niet op deze manier toegankelijk is. Deze innerlijke ruimte is vrij van ego, wordt gedragen door stilte en aanwezig zijn. De kijk op de wereld en op wat ‘invalt’ is nieuw. Otto Scharmer spreekt over het scheppende of generatieve luisteren. Hij is ervan overtuigd dat we op zulke momenten naar de toekomst luisteren. Ik zou hier aan toe willen voegen dat we de ruimte van alle mogelijkheden gewaarworden. De voorwaarden voor zulke ervaringen en vermogens werden door Rudolf Steiner verschillende keren geschetst in zijn beschrijvingen van de spirituele scholingsweg. Grondslag hiervoor vormt het vermogen om de stilte in het innerlijk te kunnen beleven. Want het innerlijk vat moet leeg zijn voor het gevuld kan worden. In zijn boek De weg tot inzicht in hogere werelden schreef Steiner dat degene die zoekt het “middelpunt van zijn wezen naar zijn innerlijk” zou moeten verplaatsen en daarbij naar de stemmen in zijn innerlijk zou moeten luisteren, die in ogenblikken van rust tot hem spreken. Zulke stille beschouwelijkheid moet een natuurlijke levensbehoefte worden.

Otto Scharmer schetst de omvormende kracht van het vierde niveau op het sociale veld als volgt: “Of u op het vierde niveau aanwezig was, komt u aan het einde van een gesprek te weten, als u opeens vaststelt dat u niet meer dezelfde persoon bent die het gesprek begon. U hebt een subtiel, nauwelijks waarneembaar, maar diep veranderingsproces doorlopen. U hebt beleefd dat u werd aangeraakt. Aangeraakt door de diepe bron van uw Zelf – uw authentieke, toekomstige Zelf.” Steiner bracht de samenhang tussen ervaringen tijdens deze beschouwelijke momenten en een nieuwe kijk op de wereld ook op deze manier tot stand: door de meditatie vindt in degene die de oefeningen doet een volledige transformatie plaats. “Hij begint zich geheel nieuwe voorstellingen van de werkelijkheid te vormen. Alle dingen krijgen voor hem een andere waarde.” Volgens Steiner leidt dit tot omgang met wat hij de geestelijke wereld noemt.

m12

Een update van de maatschappij

Bij de internetcursus kiest Otto Scharmer zijn woorden zorgvuldig. Hij gebruikt voorbeelden waar je in mee kunt gaan. Aan de hand van filmfragmenten en biografische interviews wordt herkenbaar en waarneembaar wat hij beschrijft. Hij spant zich in om ruimte te maken voor vragen en onduidelijkheden. In aansluiting hierop wisselen mensen op fora van gedachten. Aan de hand van goed gekozen opdrachten hebben de deelnemers de mogelijkheid om hun innerlijke aandacht te richten op het eigen denken, de innerlijke ruimte en het samenzijn met elkaar. Het is opmerkelijk om te zien hoeveel weerklank Scharmers werk vindt en hoe mensen die zich tevoren niet van deze mogelijkheden bewust waren, zijn streven oppakken en nieuwe impulsen en vermogens in zichzelf ontdekken.

Op lange termijn zou Scharmer het vermogen tot presencing als basis willen nemen van een wereldwijd transformatieproces op alle gebieden. Hij heeft het over een maatschappelijke ordening die hij in navolging van de updates voor computerprogramma’s society 4.0 noemt. In een interview zei hij:

Society 4.0 staat als kop boven de idee, dat de evolutie van de economie en die van het economisch denken de evolutie van het bewustzijn belichamen, vanuit het traditionele bewustzijn via het ego-systeem naar het ecosysteem, vanuit het Ego naar het Wij. Op zo’n manier, dat het ik verruimd wordt, vanuit de omgeving werkzaam wordt en niet vanuit het egocentrum waarin ik in mijn verleden gevangen ben.

De transformatie van het bewustzijn wordt tot grondslag voor de verandering op alle levensgebieden.

Ruim honderd jaar geleden koos Steiner in zijn geschriften woorden waarvan hij hoopte dat ze begrepen en opgepakt zouden worden. Qua betekenis staat bijvoorbeeld het volgende helemaal niet zo ver af van de formuleringen van Otto Scharmer:

Steeds weer moet het gezegd worden: de leerling op de scholingsweg wordt niet wereldvreemd door een dergelijke omvorming. Hij raakt in geen geval vervreemd van het geheel van dagelijkse plichten. Want hij leert inzien dat de kleinste handeling die hij te volbrengen heeft, de kleinste ervaring die zich in hem voordoet, in samenhang staat met de grote wereldwezens en wereldgebeurtenissen. Wordt deze samenhang hem dan door zijn ogenblikken van beschouwelijkheid duidelijk, dan verricht hij zijn dagelijkse arbeid met nieuwe en grotere kracht.

Bij Rumi heet het in zijn Lied van de liefde:

Geheel in het geheim spraken de wijze en ik. Ik vroeg hem: Noem mij de geheimen van de wereld. Hij sprak: Zwijg… en laat de stilte je vertellen over de geheimen van de wereld.

Ongetwijfeld zijn zulke bronnen ook voor Scharmer richtinggevend.

Noten van de vertaler:
[1]Duden is een Duits standaardwoordenboek, vergelijkbaar met de Van Dale
[2]Scharmer definieert ‘emergentie’ als: de ontwikkeling van complexe georganiseerde systemen waardoor nieuwe, onverwachte eigenschappen ontstaan die niet door een reductie van hun delen kunnen worden verklaard.

 

 

Meer informatie:

Otto Scharmer over Theory U in twintig minuten

Lezing van Otto Scharmer over de ontwikkeling van de samenleving richting oplettendheid (in het Engels)

 

Geschreven door Griet Hellinckx, vertaling Tineke Croese

Griet Hellinckx schrijft, schildert, geeft les en leert zelf ook, is werkzaam als counselor en bij het vormen van netwerken, en woont in de Chiemgau. Ze wil zich er sterk voor maken om vanuit een spiritueel-integraal bewustzijn individuele en collectieve mogelijkheden voor genezing, vormgeving, en activering van sociale samenhangen te onderzoeken en te toetsen.

Uit Motief 193, juni 2015. Neem een proefabonnement op Motief: 3 nummers voor € 12,50

Met toestemming overgenomen uit: maandblad Info3, Anthroposophie im Dialog, maart 2015


Schrijf je in voor onze nieuwsbrieven en blijf op de hoogte van actualiteiten uit de regio.

Selecteer plaatsen

Meer achtergronden

Alle achtergronden 

Meer activiteiten

    Volledige agenda