verbindt wie mee wil blijven bewegen


Paul Kooijman was voor de VOK in gesprek met Francis van Maris over de interessante ontwikkelingen in het Driekoningenspel op het Novalis College in Eindhoven.

Alle drie zagen zij een heldere reizende ster en alle drie maakten zij de lange reis naar Jeruzalem. (dromerig, fluisterend) Oh, hemels Jeruzalem.

Daar aangekomen vroegen zij naar een kind, een pasgeboren kind, een koningskind, het kind! Want het zou geboren zijn uit een maagd.

Voor Herodes, heersend koning bij decreet… Daar bedoel ik mee dat híj heerste, omdat Rome heerste. Wel, Herodes voorzag zijn einde toen hij dit hoorde. Hij liet er de profeten op nalezen om er zeker van te zijn, om te weten wat dit te betekenen had… En?

… Jullie weten ook wat er verder gebeurt. Daarom zitten jullie daar en staan wij hier. Sommige verhalen blijven.

Als jullie kunnen voelen, wat wij voelen. Als jullie kunnen horen, wat wij horen. Dan zijn jullie ogen, onze ogen, En wordt dit verhaal opnieuw geboren.

[fragment uit de engeltekst, versie 2011]

Het is januari 2016. Wij bevinden ons in  de multifunctionele gebedsruimte van een groot vliegveld. Drie personen met een heel verschillende achtergrond (Moslim, Christen, Jood) ontmoeten elkaar in een gezamenlijk gevoelde zoektocht. Later verplaatsen we ons naar een grote stad. In een afvalcontainer vindt een vrouw een pasgeboren kind. De vrouw neemt het kind op; later verlaat haar man haar om zich aan te sluiten bij IS. Dramatische gebeurtenissen volgen elkaar op. Tussen de gebeurtenissen door zien we scènes, die ons herinneren aan beelden uit het Oberufer driekoningenspel.  Bij deze driekoningenscènes wordt niet gesproken, maar een groepje mensen zingt ondertussen liederen.

Wij bevinden ons tussen de leerlingen van het Novalis College in Eindhoven. Vier voorstellingen worden gespeeld om alle leerlingen van de bovenbouw dit toneelstuk, dat de naam ‘Kruispunt’ kreeg te laten meemaken.

Toneelwerk in ontwikkeling

Om een indruk te krijgen van de ontstaansgeschiedenis van dit ‘toneelwerk in ontwikkeling’, heb ik een afspraak gemaakt met Francis van Maris, docent Nederlands, Duits en drama op het Novalis College in Eindhoven. Het valt niet mee om op een gewone dinsdagmiddag een rustig plekje te vinden in de grote bedrijvigheid om ons heen, maar na twee keer verhuizen zitten we in een leeg lokaal. De omvorming van het ‘oude’ driekoningenspel, zoals dat op vele vrijescholen en instituten bekend is, tot de huidige vorm, beslaat een periode van ruim 10 jaar, vertelt Francis.

Als start van deze ontwikkeling noemt Francis het jaar 2003. In dat jaar waren in Eindhoven de bovenbouw (Novalis College) en de onderbouw (Vrije School Brabant) al enkele jaren van elkaar gescheiden. Voordien werden de drie kerstspelen voor de hele school gezamenlijk opgevoerd. Daarbij werd de traditionele regie gevolgd, met de ‘Oudnederlandse’ vertaling van Sanne Bruinier. De ‘Goe sanghersluyden myn’ waagden zich toen hooguit aan wat voorzichtige experimenten bijvoorbeeld in de aankleding van de driekoningen-duivel. In 2003 koos de Vrije School Brabant voor een voortzetting van de traditionele manier van het opvoeren van alle drie de spelen voor leerlingen en ouders.

Op het Novalis College werd na beraad gekozen voor het uitvoeren van alleen het driekoningenspel. Leerlingen en ouders die de andere spelen wilden zien, konden voortaan terecht bij de buren.

Nieuwe vertaling

Francis vertelt over de inspiratie die ontstond door de nieuwe (in modern Nederlands) vertaling van Leonard Beuger. Enkele leraren gingen in Zutphen kijken naar een uitvoering van deze gemoderniseerde versie.  Men vond het niet mooi, wel interessant. Vrij algemeen werd de gedachte opgepikt, dat met name het driekoningenspel geschikt was om te vertalen naar de huidige tijd en op deze manier de bovenbouwleerling meer te betrekken bij het spel en de inhoud ervan. In Zutphen en Rotterdam werd geëxperimenteerd met vernieuwing van het spel, met als basis de nieuwe tekst van Leonard Beuger, die de teksten gaf in de vrijheid ermee te handelen (en te veranderen) naar eigen inzicht. In Eindhoven werd van 2003 tot 2014 gewerkt aan een geactualiseerde vorm van het driekoningenspel. Vanaf het begin waren leerlingen, leerkrachten en ouders betrokken bij experimenten met de tekst, muziek, mise en scene, projecties, kostuums, locaties enz. Ieder jaar werd opnieuw gesleuteld aan het stuk, waarbij de inbreng van de spelers van groot belang was. Er werd steeds bij de start van een nieuwe repeteerperiode direct begonnen met spelen en steeds werd op de punten waar het spel discussie opriep, gestopt en gezocht naar nieuwe mogelijkheden. Ook de oude regievoorschriften werden in 2004 direct losgelaten.

Halvering van het aantal spelers

Al snel werd gekozen voor een halvering van het aantal spelers. Alle spelers kregen een dubbelrol, zowel aan de ‘lichte’ als aan de ‘donkere’ kant, waarmee de verbeelding van goed en kwaad in één persoon gestalte kreeg. Zo was Maria ook soldaat, Herodes ook Viligratia en engel ook duivel. Door een vereenvoudiging in de kostumering, werd dit al spelend duidelijk voor de toeschouwers. Allen droegen zwarte kleding en kozen een gekleurde shawl of iets dergelijks om deze rolwisseling te realiseren. Een aparte zanggroep begeleidde (a capella) het spel. Op een achterliggend scherm werden bij diverse scenes relevante nieuwsfoto’s geprojecteerd. Ook werd geregeld het podium verlaten en gespeeld tussen het publiek. In de voorstelling van 2007 trad bijvoorbeeld een duivel op, die doorlopend snoeren over het podium trok. Uiteindelijk vormden deze snoeren een web, waarin Herodes gevangen werd. De vervreemding van de digitale wereld werd verbeeld, doordat de spraak van de duivel elektronisch werd vervormd. De taak van de regie in dit doorlopende onderzoeks-theater is vooral van stimulerende aard; bevorderen van onderzoek en discussie. De eindverantwoordelijkheid voor de voortgang ligt uiteraard bij de regie. Er is immers de afspraak om tot een uitvoering te komen.

Na tien jaar toneelwerk in ontwikkeling, ontstond de behoefte ons eens te bezinnen op onze werkzaamheden. Even afstand nemen, kijken waar we nu staan. Er is toen een jaar niet gespeeld. Achter de schermen spraken wij elkaar.

Nieuwsgierig naar de reactie van het publiek

Het was steeds een vrij hecht groepje mensen, die met het driekoningenspel bezig was. Wij vroegen Koos van de Kerkhof, een tekstschrijver, om samen met ons een heel nieuwe tekst te schrijven. Er kwam een raamwerk, waarin de verschillende thema’s een plaats kregen en zo werd een heel nieuwe tekst ontwikkeld. Ook hierbij werd weer eerst een stuk gespeeld en bediscussieerd en al dan niet aangepast. Koos maakte steeds deel uit van dit wordingsproces en uiteindelijk is het stuk teruggebracht tot zo’n zeventig procent van de eerste opzet. Het vliegveld en bijvoorbeeld een stewardess in de engelrol boden de omgeving waar het stuk zich afspeelt, dat in ‘Kruispunt’ ook een andere naam kreeg. Voor een deel zijn de eenvoud in de kostuums en de dubbelrollen gebleven, net zoals het koortje. Wel kwamen er nieuwe liederen, vaak bestaande muziek, die door een van de ouders werd gearrangeerd. Het gevolgde proces zorgde opnieuw  voor flinke veranderingen. Wij waren langzamerhand erg nieuwsgierig naar de reactie van het publiek. Met Pasen 2015 voerden wij als try-out een kwartier van onze nieuwe voorstelling op voor een groep leerlingen.

Op de goede weg

De reacties waren heel positief en zorgden voor veel bruikbaar commentaar, dat ons hielp bij ons verdere werk aan het stuk. Bijvoorbeeld, een jonge leraar Frans (donker en moslim) speelde mee in het stuk en zijn inbreng m.b.t.de islam was heel waardevol. In januari van dit jaar hebben we voor het eerst de nieuwe versie op het Novalis College gespeeld. De aandacht en reacties van leerlingen en geïnteresseerden hebben ons bevestigd, dat we op de goede weg zijn.

Het is onze overtuiging dat de hoofdthema’s uit het driekoningenspel: macht, verlossing en innerlijke strijd, de omgang met goed en kwaad in onszelf, nog steeds goed aansluiten bij de leefwereld van de hedendaagse jongeren.

Jonge mensen van nu hebben een andere voeding nodig dan decennia geleden. Toneel en theater spelen een belangrijke rol op onze school. Leerlingen weten uit eigen ervaring hoe het is om op het toneel te staan en dat speelt natuurlijk wel mee in het oordeel van hen over ons spel. Op dit moment, aldus Francis, staan wij weer op het punt te beginnen aan onze repetities die zullen uitmonden in de voorstelling van januari 2017.

Mijn nieuwsgierigheid is tijdens ons gesprek is behoorlijk gegroeid en ik zeg Francis bij het afscheid dat ik zeker ga proberen een van de voorstellingen bij te wonen.

 

Voor info over de voorstellingen: raadpleeg de website van het Novalis College

Geschreven door Paul Kooijman

Bron: Vrije Opvoedkunst Wintereditie. Gratis proefnummer? Mail  en zie verder de site.