De spagaat van de vrijeschool: scheuren of scheppen? Over omgaan met het spanningsveld tussen onderwijsconcept, citotoetsen en inspectie.
In de afgelopen jaren is in de vrijeschool wereld steeds het woord ‘spagaat’ opgedoken. Deze langbenige spagaat heeft, zo is het beeld, een gestrekte voet in het ‘oude’ en concept-zuivere vrijeschoolonderwijs, zonder boeken en methodes, zonder toetsen en leerlingvolgsystemen, met de docent als het scheppend centrum binnen de rijke bedding van de vrijeschool. De andere gestrekte voet – eindeloos ver weg – bevindt zich in de wereld van het ‘systeem’, vertegenwoordigd door de onderwijsinspectie.

Deze spagaat bleek in de afgelopen jaren niet houdbaar, de ‘oude’ vrijeschool leek hier en daar te moeten plaatsmaken voor ‘systeem-gunstige’ wijzigingen. Na het bijna onoverkomelijke verlies van de 13 schooljaren voor alle leerlingen kwam het invoeren van de cito-toets ook in de vrijeschool, en als gevolg daarvan de intocht van boeken en methodes. En steeds weer klonk het woord spagaat, terwijl men daarmee vaak leek te bedoelen dat de vrijeschool scheurde en niet lenig genoeg was om de twee werelden daadwerkelijk vanuit een centrum met elkaar te verbinden. Uit de scheuren en kieren die ontstonden, scheuren gevuld met verdriet, wanhoop en boosheid van ouders en docenten, kwam het platform VrijOnderwijs.nl voort.

Onderwijs verantwoorden

In diezelfde afgelopen jaren werd door Annemieke Zwart (o.a. auteur van ‘ik zie rond in de wereld’) in nauwe samenspraak met het werk (en de persoon) van Gert Biesta een methode ontwikkeld om onderwijs te verantwoorden. Tri-band verantwoorden[1] is een manier om trouw te blijven aan een onderwijsconcept zonder daarmee onbegrijpelijk te worden voor buitenstaanders uit het ‘systeem’. Het uitgangspunt is dat onderwijs verantwoord moet worden: het ‘systeem’ (met de inspectie als vertegenwoordiging) is niet toegerust om zonder vertaalslag het glinsteren van ogen en het integreren van het etherlijf te meten. Maar het uitgangspunt is ook dat je alleen dat kunt en moet verantwoorden wat je zelf als onderwijsdoelen hebt geformuleerd. De output moet kloppen met de input. Zonder relatie tussen input en output is er een kloof daar waar een danser moet zijn die eigenaar is van de benen in spagaat.

Masterclass Pedagogisch Meesterschap

Annemieke Zwart heeft haar methode inmiddels overgedaan naar Hogeschool Leiden. Hogeschool Leiden biedt sinds 2014 een “Masterclass Pedagogisch Meesterschap” over Anders Evalueren en Verantwoorden. Saar Frieling is docent van de Hogeschool Leiden, binnen die Masterclass.

Op 20 januari zal Saar Frieling samen met Yvonne van Buggenum (leraar vrijeschool Hillegom, deelnemer Masterclass 2014/2015) een presentatie geven over Tri-band verantwoorden en over de mogelijkheden die dat biedt voor de vrijeschool. De presentatie zal samengaan met oefeningen en gesprek.
De bijeenkomst begint om 19.00 uur in de Rode Zaal van het Geert Groote Huis, Hygyeaplein 7 in Amsterdam (t.o. de Geert Grooteschool I)

Wil je aanwezig zijn bij deze presentatie, meldt je dan hier aan of via de organisatie

[1] Gert Biesta spreekt als onderwijsfilosoof vooral over de bedoeling van onderwijs en vult het alternatief op de ‘cultuur van het meten’ verder niet in. Annemieke Zwart vormde zijn drie onderwijsdoelen kwalificatie, socialisatie en subjectificatie om tot de drie peilers van verantwoording.

Onderwijs anders verantwoorden (VO)

Als scholen een onderwijsconcept kiezen dat niet ‘gewoon’ is, lijkt de buitenwereld extra kritisch te zijn op de kwaliteit van dat onderwijs. Zeker in deze tijd van ‘opbrengstgericht werken’ lijken alternatieve keuzes onder druk te staan.

• Hoe kunnen scholen als deze hun ‘mannetje staan’ in gesprek met de Onderwijsinspectie, de ouders en de leerlingen?
• En wat is ervoor nodig om de kwaliteit van het onderwijs te laten blijken uit de gegevens die de school oplevert?
• Wat zegt een leerlingvolgsysteem als de school anders omgaat met toetsen?
• Wie heeft eigenlijk behoefte aan welke informatie?
• En waarover leg je als school verantwoording af?

Daarover gaat dit project. Niet iedereen die bij de school betrokken is, heeft dezelfde informatiebehoefte. Voor ouders gaat het goed met de school als de communicatie over het eigen kind goed verloopt en zij kunnen zien dat hun kind zich naar verwachting ontwikkelt. Voor een schoolbestuurder is het wellicht van belang dat scholen voldoen aan een gezamenlijk vastgesteld kwaliteitsbeleid. Een onderbouwcoördinator heeft belang bij inzichtelijkheid van de ontwikkeling van aanvankelijk lezen bij 5- tot 7-jarigen. Deze gegevens zijn soms meetbaar, soms minder. Soms gaan ze over een specifieke leerling, soms over alle leerlingen in Nederland. We verdelen dit soort gegevens in drieën:

• band 1: leerlingspecifieke gegevens;
• band 2: schoolspecifieke gegevens;
• band 3: gegevens die zijn afgezet tegen ‘alle kinderen in Nederland’.

Een school heeft drie grote doelen: kwalificatie, socialisatie en persoonsvorming. Dat betekent dat leerlingen zich op een school op verschillende manieren ontwikkelen, ze worden:

• ‘slimmer’: doen nieuwe kennis en vaardigheden op;
• ‘socialer’: doen contacten op en leren samen leven met anderen;
• ‘authentieker’: leren zichzelf kennen, weten waar ze goed in zijn, kunnen zich verhouden tot de wereld.

Als we deze driedeling combineren met de drie banden van de bovenstaande tri-band verantwoorden, ontstaat een matrix met negen cellen. Op al deze cellen kan worden verantwoord. Door met scholen te kijken naar het soort informatie waarover zij zich verantwoorden, wordt het helderder waar hiaten liggen, of waar juist volgens het gehanteerde onderwijsconcept meer verantwoording logisch lijkt.

Bron: Rachel van Vugt APS