Nieuwe relatie tot de kleuren

In het in november 2014 uitgekomen boek Kleurmeditatie van Kees Veenman beschrijft deze vrijeschoolleraar uit Haarlem zijn geesteswetenschappelijk onderzoek naar het wezen van de kleuren. Het is een lange tocht waarbij telkens weer nieuwe vragen helpen dieper in de wereld van de kleuren door te dringen. Als een soort ouverture leert Veenman kijken naar het lentegoud en het herfstgoud van bomen. Daarna laat hij ons kennis maken met de fenomenologische methode, waarbij hij met het onderzoek bij de kleurenleer van Goethe aansluit.

Licht en duister

Kleuren ontstaan op de grens van licht en duister. De duisternis kan actief tegemoet getreden worden van geel via oranje naar het rood, dat als het ware stuwt bij dit gebeuren. Aan de andere kant van de duisternis is een ontvangend gebaar te merken, waarbij passief de tegenovergestelde zijde van het spectrum verschijnt in het hemelsblauw en het violet.

Tussen deze polariteit verschijnen magenta (perzikbloesem) als hemelse kleur en het groen dat met de aarde verbonden is.

De kleurmeditatie wordt pas mogelijk als voorbereidende oefeningen gedaan zijn. Genoemd worden daar de zogenaamde basisoefeningen (ook wel Nebenübungen genoemd), De filosofie van de vrijheid van Steiner en zijn voordrachten in Voorbij de grenzen van de natuurwetenschap.

Je wordt dankbaar voor het feit dat je deelgenoot kunt worden van de intieme en fijnzinnige ervaringen die de auteur beschrijft. Hier wordt duidelijk dat zowel het natuurwetenschappelijk als het geesteswetenschappelijk onderzoek er om vragen om de resultaten van hun werk te communiceren. Dat hoort bij de wetenschap. En het wordt ook evident dat het instrument, dat bij het natuurwetenschappelijk onderzoek buiten de mens ligt (weegschaal, laboratorium proef, meetlat enzovoorts), bij het geesteswetenschappelijk onderzoek naar binnen is verplaatst. In de menselijke ziel zelf moeten de waarnemingsorganen gevormd en verder ontwikkeld worden om de gegevens te vinden waarmee nieuwe inzichten gewonnen worden. De ziel wordt tot waarnemingsorgaan.

Veenman beschrijft hoe in het begin van de kleurmeditatie beelden (of symbolen) in de ziel verschijnen. Beelden die bewegelijk zijn. Het is de stap van de imaginatie. Als men de oordelen terughoudt en de beelden laat verdwijnen, komt de volgende stap: je schept geen beelden meer, maar opent de ziel voor de stemmingen en de gebaren die de kleuren maken. De geestelijke wereld gaat “spreken”: de stap van de inspiratie wordt gezet. Bij nog verder doordringen in de kleuren, als de ziel zich ermee kan identificeren, uiten de met de kleuren verbonden wezens wat ze willen. Dat wordt met de menselijke wil waargenomen, die vervolgens probeert wegen te vinden waarlangs de kleur zich kan uiten en werkzaam worden. Zo zijn de drie stappen van imaginatie,  inspiratie en intuïtie zichtbaar geworden.

Het uitvoerige hoofdstuk over de kleurmeditatie zal hier niet gerefereerd worden. Dat moet men zelf lezen. Evenals het zeer interessante en intiemste hoofdstuk over meditatief gaan door de regenboog en de werking van Christus in de kleuren sinds het mysterie van Golgotha.

Kleurtherapieën en andere toepassingen

Het is verrassend, maar tegelijkertijd ook begrijpelijk, dat het voorlaatste hoofdstuk het praktische vervolg is van de kleurmeditatie. Hoe kun je datgene  wat de kleur wil in concrete banen leiden? Al langere tijd worden kleuren therapeutisch gebruikt.

Dr. Willem Zeylmans van Emmichoven, de eerste voorzitter van de Antroposofische Vereniging in Nederland, promoveerde op het thema “De werking van de kleuren op het gevoel”. Hij vond tijdens zijn onderzoek de antroposofie. In de Rudolf Steiner Kliniek in Den Haag werden de wanden van enkele ziekenkamers voor individuele patiënten met een bepaalde kleur geschilderd om op deze manier de kleuren heilzaam te laten werken, naast de andere therapieën. Het ging terug op de aanwijzingen die Rudolf Steiner aan dr. Felix Peipers in München had gegeven.

Later is het principe van therapeutisch werken op vele andere manieren ontwikkeld. Kees Veenman beschrijft het ontstaan van de kleurenbadtherapie,  die mede op aanwijzingen van Liane Collot d’Herbois tot stand kwam. Daarna wordt de klankkleurtherapie behandeld, die met name door Karl König en Carlo Pietzner in het leven werd geroepen.

Er wordt gewerkt met een scherm waarop gekleurde schaduwen verschijnen. De kinderen die een heilpedagogische behandeling behoeven (vooral met een autismespectrum stoornis) zitten voor het scherm, terwijl achter hen muziek klinkt. De schaduw beweegt en wordt vloeiend, doordat er een euritmist tussen de lichtbron en het scherm beweegt. Bij beide therapieën worden de indicatie en de werkzaamheid toegelicht.

Aan het eind van het boek worden de zogenoemde maanddeugden in samenhang met de kleuren en de seizoenen gebracht en specifieke sprookjes ten tonele gevoerd, die de overgang van zielseigenschappen naar geestelijke deugden verbeelden. De kleurmeditatie wordt hierbij een hulp om de maanddeugden te ontwikkelen en de seizoenen te beleven in kleur. Kleuren, deugden  en seizoenen verduidelijken elkaar onderling.

Het boek kan voor een breed lezerspubliek een hulp zijn. Aan de ene kant voor beginners die het meditatieve pad willen betreden. Zij vinden hier de voorbereidende oefeningen en de stemmingen die het milieu scheppen waarin “het eigen innerlijk bewegen” zich kan gaan voltrekken. De ervaringen van de auteur werken inspirerend en animerend om de eerste stappen op het meditatieve pad te zetten.

Aan de andere kant is het boek ook een inspiratiebron voor mensen die al geruime tijd zich met het meditatieve hebben verbonden en lang hebben geoefend. Het woord “geesteswetenschappelijk onderzoek” is beladen omdat het voor velen vaak niet duidelijk is. De opbouw van het boek en de uitwerking van de verschillende onderdelen maken evident wat onder geesteswetenschappelijk onderzoek te verstaan is. De lezer krijgt een voorbeeld van een geesteswetenschappelijk onderzoek en kan daardoor een eigen onderzoeksthema vormgeven. Tussen deze twee polen zijn de vele lezers die geïnteresseerd zijn in kleurmeditatie. Na lezen van dit boek, ook als men nog niet aan het navolgen van de meditatieve stappen, die de auteur beschreven heeft is toegekomen, heb je al een blijvend andere verhouding tot de kleuren gekregen.